Litewski spadek dzietności: finanse to nie wszystko

Litwa, jak i pozostałe państwa regionu, zmaga się z jednym z najniższych wskaźników dzietności w Unii Europejskiej – przeciętna kobieta rodzi nieco mniej niż jedno dziecko. To efekt długotrwałych zmian demograficznych, w których znaczącą rolę odegrała zarówno struktura wiekowa społeczeństwa, jak i emigracja młodych ludzi za granicę. Dla porównania w Bułgarii współczynnik dzietności wynosi 1,8, a na Malcie 1,6, co stawia Litwę na końcu europejskich statystyk. Eksperci zwracają uwagę, że sama pomoc finansowa nie wystarczy, by odwrócić ten trend – kluczowe są także czynniki kulturowe, społeczne i historyczne.

Znaczący wpływ na spadek liczby urodzeń miała emigracja po otwarciu granic w latach 90. Gediminas Karoblis, dekan Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Witolda Wielkiego, przypomina, że w 1990 roku średni wiek mieszkańców wynosił 35 lat, a dziś przekracza 40. W połączeniu z ubytkiem młodych rodzin ogranicza to możliwości naturalnego wzrostu liczby ludności. Eksperci ostrzegają, że w niektórych regionach kraju proces wyludniania się już się rozpoczął, a w ciągu kolejnych dekad wiele wsi i małych miast może pozostać opuszczonych.

Czynniki społeczne i kulturowe odgrywają równie istotną rolę. W miastach dzieci postrzegane są głównie jako koszty, podczas gdy w ubogich regionach wiejskich pełnią funkcję dodatkowej siły roboczej. Brak prestiżu rodzin wielodzietnych oraz silny indywidualizm – większe mieszkania, samochody, podróże – ograniczają chęć posiadania kolejnych dzieci. Karoblis podkreśla, że w krajach takich jak Izrael wysoką dzietność wspiera rozbudowana struktura rodziny wielopokoleniowej i szacunek społeczny dla rodzin z dziećmi.

Były minister Vytautas Šilinskas zwraca uwagę, że sama pomoc finansowa nie rozwiąże problemu. Istotne są działania symboliczne i społeczne, które pokazują wartość rodziny wielodzietnej oraz praktyczne wsparcie w opiece nad dziećmi, np. przez bliskich. Wiceszefowa Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej Deimantė Bukeikaitė dodaje, że kluczowe jest kształtowanie postaw społecznych – dziecko powinno być postrzegane jako dar, a rodzina jako wartość, a nie wyłącznie obowiązek.

Obecnie planowane są zarówno nowe instrumenty finansowe, jak jednorazowe dodatki przy narodzinach dziecka, zwiększenie ulg podatkowych i świadczeń na opiekę, jak i działania komunikacyjne zmieniające postrzeganie rodziny w społeczeństwie. Ważna jest także współpraca z samorządami i praktyczne wsparcie codziennego życia rodzin. Eksperci podkreślają, że spadek liczby mieszkańców jest zjawiskiem nieodwracalnym, ale tempo jego zachodzenia i konsekwencje społeczno-ekonomiczne mogą być kształtowane przez odpowiednią politykę państwa oraz wsparcie rodzin nie tylko pod względem materialnym.